Bibliotheekassistente Mart vertelt ...

Ik denk dat mijn weblogbijdrage er bijna op zit. Ik moet mijn voorgangster, verpleegster Kato, helemaal gelijk geven als ze schrijft dat zo’n weblog echt leuk is om te doen. Aanvankelijk denk je nooit over genoeg stof te beschikken en vind je niet dat je over je eigen job verrassende en interessante dingen kunt vertellen. Maar al schrijvende blijkt dat je daar zelf helemaal niet mee bezig bent. Je vraagt je gewoon af: wat doe ik allemaal op zo’n werkdag, en voor je het weet komen allerlei bedenkingen en wrevels en leuke dingen bovendrijven. Nu heb ik juist het gevoel dat ik nog zoveel méér kan vertellen.

Ik heb het nog helemaal niet gehad over mijn collega’s bijvoorbeeld, of over mijn baas. Of over de discussies die we hebben over beleidsnota’s en planning en de nevenactiviteiten van de bibliotheek (voorleesmiddagen, introductiesessies met de scholen, internetopleidingen voor senioren, speciale boekenstands, …). En ik wil jullie ook nog even meedelen dat het gebouw waarin ik werk belangrijk is, dat ik het heerlijk vind om in een grote, warme, moderne ruimte te werken, waar veel licht binnenstroomt en niets nog doet denken aan de oubollige, stoffige bibliotheken van weleer. En dat het leuk is om te werken in de culturele sector, niet alleen omdat de materialen waarmee je werkt interessant zijn, maar vooral omdat de mensen die je ontmoet bezig zijn met hun vrijetijdsbesteding, met iets wat ze gráág doen. Je ontmoet voortdurend mensen die op één of andere manier met boeken en met lezen bezig zijn (of met muziek), en met wie je je dan ook een beetje verbonden voelt. Mijn job is daardoor zeker een stuk trivialer dan bijvoorbeeld die van de verpleegster, ze geeft weinig tot geen stress. Een boek dat al dan niet tijdig terugbezorgd wordt aan de bib, een boek dat al dan niet tijdig in de rekken geraakt, een boek dat al dan niet aangekocht wordt… het is allemaal niet zo vreselijk belangrijk. Maar wél blijf ik anderzijds overtuigd van het belang van de bibliotheek, van het nut dat ze heeft en van de ontspanning die ze biedt. Het is toch fantastisch dat al die verhalen en al die informatie zomaar gratis ter beschikking worden gesteld?

De job van bibliotheekassistente is niet de job waarmee je op café kan uitpakken en indruk kan maken: je wordt er niet rijk van, je hoeft er niet bijzonder slim voor te zijn of speciale dingen voor te kunnen en je wordt er al zeker niet beroemd van. Maar ik doe ze wel graag. Het is geen 'enge' job, je moet juist heel ruim denken en openstaan voor heel veel verschillende dingen, je bent nooit met één specifiek onderwerp bezig.

En weet je wat ik tof zou vinden? Als een paar mensen door deze schrijverij bewogen worden om eens naar de bibliotheek te gaan. Je zal zien: er gaat een wereld voor je open!

Weet je wat echt prettig is aan werken in een kleine bibliotheek? Dat je betrokken bent bij alle taken die er moeten uitgevoerd worden. Ik hoor van collega’s die in grotere stadsbibliotheken werken dat hun takenpakket erg afgebakend is: zij staan bijvoorbeeld uitsluitend in voor de aankoop van strips, of ze zijn verantwoordelijk voor de leeszaal en het opvolgen van de tijdschriften die daar ter inzage liggen. Wij, met ons beperkte personeelsbestand moeten heel veel verschillende taken uitvoeren. Dat geeft afwisseling.

Wat ik een van de minder leuke dingen vind, is de chaos in onze bureaus. De bibliotheek zelf ziet er erg keurig uit, met haar strakke rijen rekken vol boeken en cd’s, maar ons kantoor is andere koek: je struikelt er bijna over de onafgewerkte stapels boeken en papier. Ik herinner mij dat ik daar tijdens mijn eerste werkdagen last van had en dat ik de neiging had voortdurend op te ruimen en dingen op steeds weer nieuwe stapels 'af te werken' te plaatsen.
Inmiddels is de chaos die er heerst een 'beheerste chaos' en weet ik (meestal) wel waar elke stapel boeken voor staat. Een bloemlezing:

• Je hebt een stapel met boeken die stuk zijn en klaarliggen om naar de beschutte werkplaats te vertrekken, waar ze opnieuw gelijmd of ingebonden worden. Idem voor beschadigde cd’s die naar een firma gestuurd worden om (hopelijk) gerepareerd terug te keren.
• Er is een stapel boeken die dringend in de catalogus moet ingevoerd worden en er zijn ook boeken die verwijderd moeten worden uit de catalogus omdat ze verouderd zijn of kapot.
• Je hebt cd-roms die in aangepaste dozen of boxen moeten geraken omdat de verpakking waar ze inzitten te broos is en direct stuk zou gaan.
• Er liggen cd’s die moeten beluisterd worden omdat niemand echt goed weet over welke muziek het precies gaat en dus ook niet in welk rek ze thuishoren.
• Er staat een tafel met materiaal dat gebruikt wordt om boeken te kaften, cd’s te beveiligen,…
• Je hebt de pc’s, printers, telefoons en de fax-, snij- en plastificeermachine.
• En tot slot liggen er stapels en stapels onbelangrijk drukwerk, vaak dan nog op duur glanzend papier! Onvoorstelbaar hoeveel papier nodeloos via de post wordt verstuurd zonder dat ook maar iemand er interesse voor toont. Vooral overheidsdiensten zijn naar mijn gevoel sterk in het massaal opsturen van folders, affiches en infoboekjes. Wellicht troosten ze zichzelf met de idee dat ze op die manier aan voorlichting doen en actief bezig zijn de bevolking te informeren. Fout als je het mij vraagt: teveel informatie is geen informatie…

Ziezo, het heeft me deugd gedaan om de chaos even van me af te schrijven.

Het gedrag van mensen in een bibliotheek is vaak fascinerend, eigenaardig of ergerlijk. En veelal gedragen ze zich helemaal anders dan je zou verwachten.

Zo merken we tot onze verbazing dat regelmatige bibliotheekbezoekers langer in de bib rondlopen dan klanten die voor de eerste keer komen. Een nieuwe klant vertrekt snel weer en vaak maar met 1 boek dat hij ergens schijnbaar achteloos vandaan heeft getoverd. Een regelmatige bezoeker blijft langer voor de rekken hangen en stelt vragen. Hij vertelt bijvoorbeeld dat hij sinds kort bier brouwt en vraagt dan of we daar soms 'iets over hebben'.

Eigenlijk zou je net het tegendeel verwachten: dat de nieuwe bibliotheekbezoeker tijd nodig heeft om uit te pluizen op welke manier hij de bib het best kan gebruiken. Je zou ook verwachten dat hij veel vragen heeft, of uitgebreid naar het introductiepraatje van het bibliotheekpersoneel zou luisteren. Niets is minder waar. Een nieuwe klant luistert wel beleefd, maar uit zijn houding blijkt duidelijk dat hij zo snel mogelijk komaf wil maken met de speciale aandacht die we hem geven. Als we bijvoorbeeld het plaatsingssysteem van de non-fictie boeken (een nogal ontoegankelijk systeem) toelichten, krijgen we als reactie gewoon een kort knikje dat zegt: duidelijk, geen probleem, logisch. Het lijkt wel alsof hij denkt dat hij die zaken allemaal al hoort te weten en zich schaamt dat we het hem moeten uitleggen.

Verder heb je ook klanten die al jarenlang naar de bib komen en nog altijd niet doorhebben hoe we de boeken ordenen. Het is bijvoorbeeld zo dat romans alfabetisch geordend zijn op naam van de auteur. Maar dat geldt niet voor de informatieve boeken. Die staan gerangschikt per onderwerp en de naam van de auteur speelt daarbij geen rol. Een bibliotheekgebruiker die een kookboek van Piet Huysentruyt zoekt bij de romans en de 'H' kan dus zoeken tot hij een ons weegt.

Kinderen zijn dan weer zeer conservatief. Ze willen keer op keer op keer hetzelfde prentenboek mee naar huis. Je hoort dan moeders zeggen: 'Maar schat, dat boekje hébben we al gehad!' En vervolgens kijken ze gelaten als ze bedenken dat ze vertrokken zijn voor alweer een week hetzelfde voorleesverhaaltje voor het slapen gaan.

Ik zou hier nog uren over door kunnen gaan. Misschien doe ik dat morgen wel. Want geef toe, naar mensen kijken tussen de bedrijvigheden door, het blijft een leuke bezigheid! Ik schiet ook nog altijd in de lach als een scholier, met veel bravoure op de balie toeloopt, en vraagt: 'Waar staat het dunste boek dat ik kan lezen voor school?'

Een tijd geleden stond volgend stripje van Casper en Hobbes in de krant:

'Oh nee toch! Dit bibliotheekboek had ik al moeten inleveren! Wat gaan ze met me DOEN! Gaan ze me ondervragen en in elkaar slaan? Gaan ze m’n benen breken? Moet ik een bekentenis afleggen?'
'Je krijgt een kwartje boete, breng het nou gewoon maar terug.'
'Zoals sommige van die bieb-juffen naar je kijken ging ik ervan uit dat de consequenties erger zouden zijn.'

'Bieb-juffen' hebben geen goed imago. Dat ondervind ik regelmatig. Sommige mensen zijn báng als ze boeken laattijdig binnenbrengen. Nochtans zijn wij gewoon blij met elk exemplaar dat terugbezorgd wordt, laattijdig of niet. Nogal wat mensen denken ook dat wij ons grimmig in de handen wrijven als we boete kunnen aanrekenen. Dat is niet zo want boetes vergen  extra werk en de bib wordt er geen greintje rijker van. Het boetegeld gaat immers naar de kas van de gemeente. Wij mogen het niet zelf gebruiken, om bijvoorbeeld nieuwe aankopen te doen.

Ik vermoed dat we een imago achter ons aanslepen dat nog dateert van jaren terug, toen de boeken in gesloten kasten stonden en de klanten boeken moest aanvragen aan de balie. Het moet echt wel gênant geweest zijn om naar een erotisch boek te vragen en dan een misprijzende blik te zien op het gezicht van de bibliotheekassistente. Die tijden zijn gelukkig voorbij, maar toch blijft een boek uitkiezen op één of andere manier een privé-aangelegenheid. Je hoort wel eens: 'je bent wat je leest'. En ja, als je een boek kiest over een ziekte, verslaving, hobby of reisbestemming, dan zegt dat iets over jou. Wist je trouwens dat  mensen steevast erotische boeken onderin de stapel schuiven? En jongeren zie je bijvoorbeeld zelden met voorlichtingsboeken aan de balie. Ze bekijken die voorlichtingsboeken stiekem. Dat merken we omdat de rekken met die boeken vaak overhoop gehaald zijn.

Mensen stellen zich bij een bibliothecaresse vaak een alwetende vrouw met bril voor, die op haar boeken zit als een kip op haar ei en maar met mondjesmaat bereid is enige vriendelijkheid tentoon te spreiden. Ik kan je verzekeren dat ik zo niet ben. Echt waar!

Vanmorgen massa’s boeken weggezet. De uitleen van vorige zaterdag leek wel een stormloop: meer dan 400 exemplaren uitgeleend en zeker zoveel exemplaren binnengeleverd; voor een kleine bibliotheek is dat véél.

Daarna naar de boekhandel gereden. Da’s altijd een plezierig werk. Rondlopen in de winkel en elk boek dat interessant lijkt -recente romans, boeken over actuele onderwerpen- gewoon oppakken en opstapelen aan de kassa. Geeft een machtig gevoel. Vooraf heb ik in de bib al een lijstje klaargemaakt: nieuwe boeken van gekende auteurs, boeken die een prijs hebben gewonnen of genomineerd werden, boeken waarnaar bibliotheekgebruikers vragen, boeken die om één of andere reden in de media geweest zijn, boeken die een goede recensie hebben gehad...

Vaak is het dus heel duidelijk welke boeken/cd's we zullen kopen: de nieuwe Brusselmans! een nieuw mysterie van Dan Brown! de nieuwe Deus! de nieuwe uitgave van Autorijden met Flor Koninckx! ... Maar soms is het niet zo makkelijk om te beslissen, vooral dan bij de non-fictie. Daar is de scheidingslijn tussen een goed informatief boek en sensationele brol namelijk vaak niet zo helder. Is het Dagboek van tienermoeder Stephanie Planckaert een goedgeschreven, waardevolle 'story' of een BV-verhaaltje met de allures van een eendagsvlieg? Moeten we veel geld neertellen voor de gewijzigde versie van Van Dale als we vooraf weten dat het aantal mensen dat dit werk zal raadplegen in de bib op één hand te tellen is? Moeten we dure reisgidsen aanschaffen van álle landen en streken van de wereld, ook als na een jaar al blijkt dat de informatie erin niet meer correct is?

Het budget is beperkt. Wíj zijn beperkt. We kunnen niet alles lezen. We kunnen niet alles weten. Maar natuurlijk is dit het interessante aspect van het bibliotheekwerk. Een collectie opbouwen die zowel tegemoet komt aan de bibliotheekgebruiker die in één week 5 keer het gezicht van Goedele Liekens op tv heeft gezien en, nieuwsgierig geworden, haar Penisboek wil lezen, als aan de bibliotheekgebruiker die correcte informatie zoekt over de klederdracht in de 18de eeuw. En de discussies die we daarover voeren maken de dagen levendig.

Een werkje dat niemand in de bib echt leuk vindt, maar dat wel elke dag moet gebeuren en bovendien nogal wat tijd in beslag neemt, is het terugplaatsen van de binnengebrachte boeken en cd’s in de rekken. Sinds ik in de bib werk en ik die klus tweemaal per week help opknappen, heb ik véél begrip voor de verkoopsters in kledingzaken, die constant kleren opvouwen en terugleggen in de rekken waar de kooplustigen ongebreideld in graaien. In de bibliotheek gaan de meeste bezoekers gedisciplineerder te werk, maar sommigen slagen er toch in om hele rekken overhoop te halen, of vinden het om duistere redenen nuttig om bijvoorbeeld boeken van een bepaald rek allemaal naar achter te schuiven. En verder worden boeken en cd's erg vaak in verkeerde rekken teruggeplaatst.

Op zich allemaal niet erg natuurlijk, maar vervelend is het wel. Je staat er niet bij stil dat in een bibliotheek massaal veel boeken staan, en dat elk boek in feite maar één juiste plek heeft. Staat dat boek niet op die plek, dan is het zoeken geblazen. Soms zijn boeken of cd's lange tijd onvindbaar waardoor we ze uit ons bestand moeten halen. En dan duiken ze plots weer op…

In de bib zijn veel taken vrij gemakkelijke routineklussen, maar je moet dus wel precies te werk gaan. Als je niet op de details let, haal je je achteraf tijdrovend zoekwerk op je nek. En niets is zo vervelend als wanneer iemand je aan de balie naar een bepaald werk vraagt, jij de catalogus raadpleegt en vaststelt dat dat werk niet is uitgeleend, je je naar het rek begeeft om het boek te halen en je dan -oeps…- moet zeggen dat het er niet is...

Dat ik op zaterdagvoormiddag en op maandagavond -als de bib open is- moet werken, vinden de meeste mensen logisch, maar als ik vertel dat ik ook werk tijdens de uren dat de bib gesloten is, wordt daar vaak verbaasd op gereageerd: "Hoezo? Wat doe je daar dan?" Ik leid daaruit af dat de meeste mensen denken dat het werk in de bibliotheek enkel uit baliewerk bestaat, het ontlenen en opnieuw ontvangen van de boeken en de cd’s. Nochtans is dat slechts een beperkt deel van de job.

Het grootste deel van mijn werktijd breng ik door voor de pc. Alle boeken en cd’s die we aangekocht hebben moeten stuk voor stuk ingevoerd worden in de catalogus van de bib. Het invoeren gebeurt in alle openbare bibliotheken op dezelfde manier. Dit lijkt misschien een saai en puur administratief werk, maar zelf vind ik het één van de plezierigste onderdelen van mijn job. Ik doe namelijk graag werk dat concreet is en duidelijk afgebakend: je kan het op korte termijn afwerken.

Natuurlijk heeft het ook te maken met wát we catalogiseren: boeken en cd’s. Waarschijnlijk zou ik het inventariseren van de stock van een kledingwinkel of een grootwarenhuis helemaal niet zo prettig vinden! Maar nu gaan al die boeken en cd’s één voor één door mijn handen, ik beoordeel kort de inhoud en de aard van het werk en ik bepaal onder welke rubriek het boek of de cd uiteindelijk in de bibliotheek zal geplaatst worden. Het is een werk dat iets routinematigs heeft en tegelijk de alertheid prikkelt. Ik leer altijd wel iets nieuws. Ik moet weten in welke eeuw een bepaalde schilder heeft geleefd bijvoorbeeld, of ik moet inschatten (of beluisteren) of die bepaalde cd van Vangelis hoort bij de popmuziek, de wereldmuziek of  de hedendaags-klassieke muziek. Vaak moet ik informatie opzoeken op internet, om even vaak vast te stellen dat er verschillende antwoorden mogelijk zijn. Op die momenten moet ik logisch nadenken en mij de vraag stellen wáár de doorsnee bibliotheekgebruiker in eerste instantie zou gaan zoeken als hij een bepaald werk in de bib wil vinden.

En terwijl ik al die spullen in de catalogus invoer, bekruipt mij ook -beetje belachelijk misschien- het trotse gevoel dat wij met onze bibliotheek interessante, recente, belangwekkende, boeiende, onmisbare, mooie, … werken ter beschikking stellen en dat elke bezoeker de informatie kan vinden die hij nodig heeft, of dát werk kan ontlenen waarvan hij tomeloos zal genieten. Ha!

Om het werk van bibliotheekassistente te kunnen doen moet je over 'Een Akte van Bekwaamheid' beschikken. Die akte heb ik behaald in het jaar dat ik thuis was in loopbaanonderbreking. Ik moest een 6-maanden durende cursus volgen (of niet volgen, want de lessen waren niet verplicht), en een examen afleggen. Ik kreeg les over catalogiseren, over titelbeschrijvingen, over opbergsystemen, over soorten bibliotheken, over kunstgeschiedenis. Allemaal behoorlijk saai, een wereld die ver van mijn bed stond. Maar die uiteindelijk niet zo moeilijk bleek te zijn, hoewel ik moet toegeven dat het niet meeviel om na al die jaren een toch behoorlijk dikke cursus in te studeren.

Ik volgde de cursus om tijdens die loopbaanonderbreking buitenshuis iets te doen, maar verwachtte helemaal niet om werk te vinden in een bibliotheek. Ik dacht: de mensen die in een bibliotheek werken, die zitten daar goed, die blijven daar járen zitten, die vertrekken niet, dus veel jobs zullen daar niet vrijkomen. Maar kijk, zoals dat in het leven soms gaat, als bij toeval hoorde ik van een deeltijdse job in de bibliotheek van een naburige gemeente. Ik schreef me in voor de examens, slaagde en werd aangeworven. Zo simpel kan het soms gaan.

Ik werk 16 uren per week en van die 16 zijn er 4 'uitleenuren'. Met een uitleenuur bedoel ik dat ik de bibliotheek openhoud en de klanten bedien. Jammer genoeg zijn die 4 uitleenuren bij mij opgesplitst in tweemaal 2 uren. Concreet betekent dit dat ik twee keer per week speciaal naar de bib moet om 2 uren uitleen te doen. Dat is meteen een nadeel van de job: veel verplaatsing in verhouding tot het aantal werkuren. Deeltijds bibliotheekassistente word je best niet in een bibliotheek waar je niet dichtbij woont!

Toen ik in het laatste jaar van het middelbaar onderwijs de (toen zo genoemde) PMS-test invulde, antwoordde ik op de vraag 'wat wil je later worden': sociaal assistente, bibliothecaresse of journaliste. Die laatste twee beroepen hadden naar mijn gevoel te maken met lezen, boeken, schrijven en de wereld van de literatuur waar ik mij al mijn hele jeugd met veel plezier in verloren had. 'Sociaal assistente' zette ik erbij omdat mijn broer sociale hogeschool deed en dat mij een leuke opleiding leek. Ik herinner mij dat de medewerker van het PMS zei dat ik 'mijn pijlen niet moest richten op sociaal assistent, daar was namelijk geen werk voor te vinden en interessant was het ook al niet'. Hij bleek zelf sociaal assistent te zijn, aha.

Uiteindelijk heb ik 15 jaar gewerkt als sociaal assistente op de sociale dienst van een OCMW, ben ik bijna 2 jaar thuis gebleven in loopbaanonderbreking en werk ik nu alweer bijna 10 jaar als bibliotheekassistente in een gemeentelijke bibliotheek. Ik heb op geen enkel moment het gevoel gehad dat ik 'de job van mijn leven' deed, en ik heb evenmin het gevoel dat ik een carrière opbouwde of ambities waarmaakte. Maar ik ben mijn jeugddromen trouw gebleven. Alleen journalistiek werk heb ik nooit gedaan. Hoewel ik wel af en toe schrijf, puur voor mezelf. En nu dus ook voor jullie.

Buitenshuis werken is voor mij belangrijk, in de eerste plaats omwille van de sociale contacten en omwille van de idee –letterlijk- buitenshuis te komen en de blik wat verder dan mijn huis en gezin te richten. Maar het is nooit belangrijk genoeg geweest om het grootste deel van mijn energie en van mijn tijd in beslag te nemen. Op de sociale dienst heb ik járenlang gezeurd om een halftijdse job -die ik niet kreeg- en nu werk ik welgeteld 16 uren per week.

Ik heb me voorgenomen om elk bericht op mijn blog te besluiten met een citaat. Hier komt het allereerste: